Գյուղատնտեսական և մշակութային այս հարուստ ժառանգությունը պահպանելու կարևորությունը գիտակցելով՝ Միավորված Ազգերի Կազմակերպության Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (ՊԳԿ) շարունակաբար աջակցում է Հայաստանում և Վրաստանում կայուն խաղողագործության զարգացմանը։ Այս հանձնառության շրջանակում ՊԳԿ Հայաստանի և Վրաստանի գրասենյակները համատեղ նախաձեռնեցին ուսումնահետազոտական այց՝ ուղղված Հայաստանի գինեգործության ոլորտի զարգացմանն աջակցող հիմնական շահառուների կարողությունների զարգացմանը։«Թվային տեխնոլոգիաները գյուղատնտեսության արժեքային շղթաների և գյուղական զարգացման աջակցության համար» նախագծի շրջանակներում կազմակերպված այս ուսումնահետազոտական այցը կենտրոնացած էր Հայաստանի համար երկու հիմնական առաջնահերթությունների վրա՝ հավաստագրված խաղողի տնկարանների ստեղծում և խաղողի այգիների գրանցամատյանի համակարգի (VRS) արդյունավետ ներդրում, որն իրենից ներկայացնում է խաղողի այգիների վերահսկողության, հավաստագրման և պլանավորման բարելավման համար նախատեսված ազգային թվային հարթակ։Այս նախաձեռնությունը սկիզբ էր առել ՊԳԿ Գլխավոր տնօրեն Չու Դունգյույի 2024 թվականի Հայաստան կատարած այցից հետո, որի ընթացքում նա կարևորել էր տարածաշրջանային փորձի փոխանակման և գիտական համագործակցության անհրաժեշտությունը նմանատիպ գյուղատնտեսական ռեսուրսներ ունեցող երկրների միջև։Այցի կազմակերպումը բխում էր ՊԳԿ-ի կողմից տարիներ շարունակ Հայաստանի խաղողագործության ոլորտում կատարված աշխատանքների տրամաբանությունից։ 2017 թվականին ՊԳԿ-ի աջակցությամբ Արմավիրի մարզում հիմնադրվել է ցուցադրական խաղողի այգի, որը հետագայում փոխանցվել է Հայաստանի խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամին։ Այսօր այդ տարածքը շարունակում է ծառայել որպես ազգային ռեսուրս՝ հետազոտությունների, վերապատրաստման և կայուն խաղողագործական պրակտիկաների խթանման նպատակով։Ներկայումս ՊԳԿ-ն շարունակում է աջակցել հիմնադրամի ռազմավարական առաջնահերթություններից մեկին, միասնական էլեկտրոնային տեղեկատվական համակարգի մշակման գործում, գինու արտադրության ողջ գործընթացում լիարժեք հետևողականություն և որակի վերահսկողություն ապահովելու համար: Այս նորարարական համակարգը հնարավորություն կտա ճշգրիտ վերահսկել խաղողի այգիների տվյալները, բերքատվության ծավալները և տեսակների ծագումնաբանությունը՝ ապահովելով թափանցիկություն և ոլորտային ստանդարտների բարձրացում։ՊԳԿ -ի Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանային ծրագրի ղեկավար և Հայաստանում ու Վրաստանում ՊԳԿ-ի ներկայացուցիչ Ռայմունդ Յելեն գիտելիքների և տեղեկատվության փոխանակման այս հնարավորությունը համարել է արժեքավոր հարթակ՝ երկու երկրներում տարածաշրջանային համագործակցությունը խթանելու, կարողություններն ընդլայնելու և կայուն գյուղատնտեսական զարգացում ապահովելու համար: «Այս ուսումնահետազոտական այցն ընդգծում է, թե որքան մեծ է տարածաշրջանային համագործակցության դերը գյուղատնտեսական նորարարությունների խթանման գործում։  Գիտելիքների և գործնական լուծումների փոխանակմամբ՝ Հայաստանն ու Վրաստանը ամուր հիմք են դնում առավել դիմացկուն, ժամանակակից և համապարփակ գյուղատնտեսական համակարգերի համար, որոնք կարող են շահույթ բերել գյուղական համայնքներին և ապագայում ամրապնդել նրանց դիրքը գինեգործության ոլորտում», - ասել է Յելեն:Թբիլիսիում և խաղողագործության կենտրոն համարվող Կախեթիի շրջանում կազմակերպված ուսումնահետազոտական այցին հայկական պատվիրակությունը մասնակցում էր ոլորտի մասնագետների և պետական պաշտոնյաների բազմաբնույթ կազմով: Մասնակիցների թվում էին ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարության բուսաբուծության և ագրովերամշակման վարչությունների ներկայացուցիչներ, Հայաստանի խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամի ավագ մասնագետներ, ինչպես նաև ՊԳԿ-ի ավագ տնտեսագետը:Երկու օրվա ընթացքում պատվիրակությունը մասնակցել է նպատակային հանդիպումների և դաշտային այցերի՝ Վրաստանի առաջատար պետական և մասնավոր հաստատություններում։Ծրագիրն ընդգրկում էր հաջողված փորձի հանգամանալից ուսումնասիրություն՝ խաղողի հավաստագրված տնկարանների ստեղծման արդյունավետ մոդելների, խաղողի այգիների թվային գրանցամատյանի առաջադեմ կառավարման համակարգի և կլիմայական պայմանների նկատմամբ դիմացկուն խաղողի մշակման նորարարական մեթոդների վերաբերյալ՝  ընդգծելով գործնական լուծումներ, որոնք կարող են աջակցել Հայաստանի խաղողագործության ոլորտում ընթացող բարեփոխումներին: Ուղեկցվող այցը դեպի գինու գործարան հնարավորություն տվեց մանրամասնորեն ծանոթանալ արտադրական մեթոդներին և վրացական գինեգործության հաջողության հիմքում ընկած փիլիսոփայությանը։Նույնքան արժեքավոր էր տվյալների հավաքագրման և թվային մոնիթորինգի համակարգերի վերաբերյալ փորձի փոխանակման հնարավորությունը: Վրաստանի գինու ազգային գործակալությունում մասնակիցները ծանոթացան հավաստագրման ընթացակարգերին, գիտելիքներ ձեռք բերեցին տնկանյութերի որակի խիստ վերահսկման համար կիրառվող մեխանիզմների վերաբերյալ։ Խաղողի այգիների թվային գրանցամատյանի համակարգի մանրամասն ցուցադրությունը ներկայացրեց, թե ինչպես են խաղողի այգիների իրական ժամանակում քարտեզագրումը և տվյալների համակարգված կառավարումը անխափան կերպով ինտեգրվում ազգային հավաստագրման և հսկողության գործընթացներում:Այցի ավարտին Հայաստանի խաղողագործության և գինեգործության հիմնադրամի գործադիր տնօրեն Զարուհի Մուրադյանը նշել է․ «Հայաստանում խաղողագործության և գինեգործության ոլորտների թվայնացման նախաշեմին հետաքրքիր էր ծանոթանալ Վրաստանի՝ թվային գործիքների և հավաստագրված տնկարանների աշխատանքի փորձին։ Այն ցույց է տալիս, որ համակարգային մոտեցումը կարող է ապահովել որակի վերահսկողություն՝ սկսած խաղողի այգիներից մինչև գինու շուկա։ Բացի այդ, Վրաստան կատարած այցը հնարավորություն տվեց նաև ուսումնասիրել պետական և մասնավոր  հատվածների արդյունավետ համագործակցության փորձը»։Տարածաշրջանային այս փորձի փոխանակումը կարևոր քայլ է Հայաստանի խաղողագործության արժեքային շղթայի արդիականացման ուղղությամբ։ ՊԳԿ-ի շարունակական աջակցության և Վրաստանի փորձից ստացված գիտելիքներով Հայաստանը առաջ է շարժվում դեպի առավել դիմացկուն, մրցունակ և նորարարական խաղողագործության ոլորտ՝ հիմնված հավաստագրված տնկանյութերի և խելացի թվային լուծումների վրա։ 

 Չնայած Հայաստանում նախադպրոցական ուսումնական կենտրոններ հաճախող երեխաների թվի նկատելի աճին հատկապես 3–5 տարեկանների շրջանում, որտեղ ընդհանուր ընդգրկվածությունը 2023–2024 թվականներին աճել է 63.6 տոկոսից մինչև 68.6 տոկոս,  դեռևս առկա են զգալի բացեր: Հիմնական խոչընդոտներից մեկը նախադպրոցական կենտրոնների սահմանափակ թիվն է, հատկապես գյուղական և քիչ բնակեցված համայնքներում, ինչը շարունակում է խոչընդոտել Հայաստանում բոլոր երեխաների համար ներառական և համընդհանուր վաղ մանկական ուսումնառության ապահովմանը։Այս բացը լրացնելու համար ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը, «Կրթությունը չի կարող սպասել» հիմնադրամի ֆինանսավորմամբ, 2024 թվականից աջակցել է փախստական ընտանիքներ ընդունած համայնքներին Կոտայք, Արմավիր, Արարատ և Վայոց Ձոր մարզերում՝ հիմնադրելու և կահավորելու նոր խմբասենյակներ, ինչպես նաև կառուցելու սանհանգույցներ։ Արդյունքում՝ ութ մանկապարտեզներում հիմնադրվեցին 13 նոր խմբասենյակներ, որոնք հնարավորություն տվեցին 350 երեխայի, այդ թվում՝ 180 փախստական երեխայի ստանալ ներառական վաղ մանկական ուսումնառություն։Նոր խմբասենյակների վերակառուցմանը զուգահեռ՝ 230 դաստիարակներ և խնամակալներ վերապատրաստում եմ անցել ներառական մանկավարժության, դրական ծնողավարման, հոգեբանական առաջին օգնության և արտակարգ իրավիճակների պատրաստվածության թեմաներով։ Վերապատրաստման մոդուլները հիմնված էին «Nurturing care» (Խնամքի բարենպաստ միջավայր) ձևաչափի վրա, որը մշակվել է ԱՀԿ-ի, ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի և Համաշխարհային բանկի կողմից. այն շեշտադրում է առողջությունը, ճիշտ սննդառությունը, անվտանգությունը, վաղ ուսումնառությունն ու արձագանքող խնամքը։ Բացի այդ, տարիքին համապատասխան ուսումնական նյութեր տրամադրվել են ինչպես նոր բացված խմբասենյակներ հաճախող, այնպես էլ այլ նախադպրոցական խմբերում ընդգրկված երեխաներին՝ ընդհանուր առմամբ ընդգրկելով շուրջ 5,000 երեխայի։«Այս նախաձեռնությունը միայն ենթակառուցվածքների մասին չէ։ Այն ներառականության ապահովման մասին է, ինչպես նաև յուրաքանչյուր երեխային վաղ մանկական ուսումնառություն ստանալու հնարավորության», — նշեց Հայաստանում ՅՈՒՆԻՍԵՖ ներկայացուցչի տեղակալ Սիլվիա Մեստրոնին։ «Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նախակրթարան հաճախած երեխաները հետագայում ունենում են ավելի բարձր ակադեմիական և սոցիալական հաջողություններ։ Վաղ մանկական ուսումնառությունը յուրաքանչյուր երեխայի իրավունք է, որը պետք է իրացվի։ Ներդրումները հօգուտ վաղ մանկական ուսումնառության շահավետ են երեխաների, ընտանիքների և ամբողջ հասարակության համար»։Արտաշատի համայնքի ղեկավարի տեղակալ Սուրեն Մկրտչյանն իր հերթին նշեց․«Շատ ուրախ եմ, որ այսուհետ այս մանկապարտեզը կարող է ընդունել ավելի քան 50 նոր երեխայի։ Այս համագործակցության շնորհիվ Արտաշատում և այլ համայնքներում բազմաթիվ երեխաներ զգալի օգուտներ են ստանում, և դա հենց այն է, ինչի համար ամենաշատն եմ հպարտանում»։ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի ազգային դեսպան և Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմնադիր գեղարվեստական ղեկավար և գլխավոր դիրիժոր Սերգեյ Սմբատյանը ևս միացավ միջոցառմանը։ «Մենք պետք է միասնաբար աշխատենք և միավորվենք այն գաղափարների շուրջ, որոնք նպաստում են երեխաների կյանքի որակի բարելավմանը և նրանց համար ավելի լավ զարգացման հնարավորությունների ստեղծմանը։ Յուրաքանչյուր երեխա արժանի է ուսումնառություն ստանալու, աճի և զարգացման հնարավորության, և այսօր մենք ականատես եղանք այդ տեսլականին գործնականում։ Պատիվ ունեմ այս ճանապարհի կերտման գործում իմ մասնակցությունն ունենալ»,- նշեց Սերգեյ Սմբատյանը՝ նվագախմբի անդամներին հրավիրելով կատարել երեխաների սիրելի մուլտֆիլմերի երաժշտությունից հատվածներ՝ ընդգծելով երաժշտության դերը վաղ մանկական զարգացման գործում։

Եռօրյա խորհրդակցությունը միտված էր ուղևորների նախնական տեղեկատվության (ՈՒՆՏ) և ուղևորների տվյալների գրանցման (ՈՒԱԳ) համակարգերի ներդրման շուրջ, որոնք նպաստում են միջազգային տվյալների բազաների օգտագործմամբ բարելավելու ազգային կարողությունները՝ հայտնի և ենթադրյալ ահաբեկիչներին ու հանցագործներին նույնականացնելու, հայտնաբերելու և կանխարգելելու համար։ Խորհրդակցությունները տեղի են ունեցել Միգրացիայի միջազգային կազմակերպության հայաստանյան գրասենյակի հովանու ներքո՝ Միացյալ Թագավորության կողմից ֆինանսավորվող «Հայաստանի իշխանությունների կարողությունների ամրապնդում սահմանային անվտանգության և հանցագործությունների կանխարգելման ոլորտում» ծրագրի շրջանակում։ՄԱԿ-ի ահաբեկչության դեմ պայքարի գրասենյակը՝ Միգրացիայի միջազգային կազմակերպության հետ համագործակցությամբ նպաստել է ազգային խորհրդակցություններին` ազգային հակաահաբեկչական ճարտարապետության, առաջնահերթությունների և Հայաստանի կողմից ՈՒՆՏ-ի և ՈՒԱԳ-ի իրականացման առկա մակարդակի գնահատման հիման վրա կարողությունների զարգացման աջակցության և տեխնիկական օգնության կոնկրետ կարիքները բացահայտելու համար՝ իրավական, գործառնական և տեխնիկական մակարդակներում:Բացման խոսքում Հայաստանում ՄԱԿ-ի մշտական ​​համակարգող Ֆրանսուազ Ժակոբը նշեց. «Սա կարևոր շրջադարձ է Հայաստանի սահմանային անվտանգության բարելավման, ահաբեկչության դեմ պայքարի և երկրի միջազգային պարտավորությունների կատարման համար: Հայաստանի պաշտոնական դիմումը ծրագրին խոսում է նրա հանձնառության մասին՝ կատարելու ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 2178, 2396 և 2482 բանաձևերով ստանձնած միջազգային պարտավորությունները: Հետևաբար, ողջունում եմ կառավարությանը այս բազմաբնույթ երկխոսության մեկնարկի համար, որը միավորում է համապատասխան բոլոր ազգային շահագրգիռ կողմերին, այդ թվում՝ ավիացիայի, անվտանգության, արդարադատության և տվյալների պաշտպանության  ներկայացուցիչներին: Կառավարության այս մոտեցումը կարևոր է, որպեսզի Հայաստանի համակարգը լինի արդյունավետ, փոխգործելի և համապատասխանի համաշխարհային չափանիշներին, մասնավորապես ինչը վերաբերում է տվյալների գաղտնիությանն ու անձնական ազատություններին։ Կցանկանայի նաև նշել Միգրացիայի միջազգային կազմակերպության հայաստանյան գրասենյակի դերը աշխատաժողովը կազմակերպելու հարցում և շնորհակալություն եմ ցանկանում հայտնել բոլոր գործընկեր կազմակերպություններին, այս թվում՝ ՄԱՊԳ–ին, ՄԱԹԴԿ-ին, ՀԿԳՎ–ին ՄՔԱԿ-ին, ՄՄԻՄԿ–ին, ԻՆՏԵՐՊՈԼ-ին և ՄՄԿ-ին, ինչպես նաև ԵԱՀԿ-ին՝ իրենց տեխնիկական փորձառության և այս համատեղ ջանքերի հանձնառության համար»:«Մեծ Բրիտանիան ուրախ է աջակցել Հայաստանին՝ սկսելու ուղևորների նախնական տեղեկատվության և ուղևորների տվյալների գրանցման համակարգերի ներդրումը։ Այս գործիքները կօգնեն ամրապնդել Հայաստանի սահմանային անվտանգությունը, պայքարել ծանր միջսահմանային հանցագործությունների դեմ և ապահովել ավելի անվտանգ միջազգային ճանապարհորդություններ։ Սա Մեծ Բրիտանիայի լայնածավալ աջակցության մի մասն է՝ նպաստելու Հայաստանում միջազգային չափանիշներին համապատասխան ժամանակակից սահմանային անվտանգության համակարգի ստեղծմանը։ Հպարտ ենք այս կարևոր քայլում համագործակցել ՄԱԿ–ի Միգրացիայի միջազգային կազմակերպության և Հայաստանի իշխանությունների հետ՝ հանուն ավելի ապահով և անվտանգ տարածաշրջանի», – ասել է Մեծ Բրիտանիայի դեսպանության գործերի ժամանակավոր հավատարմատար Փոլ Մորիսը։  Մասնակցեցին սահմանային կառավարման և ուղևորների գրանցման համար պատասխանատու Հայաստանի ազգային գործակալությունների ավելի քան երեք տասնյակ ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ Ազգային անվտանգության ծառայությունը, Արտաքին գործերի նախարարությունը, Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայությունը, Պետական ​​եկամուտների կոմիտեն, Հայաստանի Հանրապետության ոստիկանությունը, Արդարադատության նախարարությունը, Քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչությունը/Քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտեն, «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանի վարչությունը, Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը, Հայաստանում գործող ավիաընկերությունները, Անձնական տվյալների պաշտպանության գործակալությունը, Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպանը, ԻՆՏԵՐՊՈԼ ազգային կենտրոնական բյուրոն և Ֆինանսական հետաքննությունների բաժինը։Մասնակիցները քարտեզագրեցին ազգային սահմանների կառավարման առկա կարողությունները և քննարկեցին հաջորդ քայլերը՝ միջազգային չափորոշիչներին, առաջարկվող գործելակերպին և մարդու իրավունքների սկզբունքներին համապատասխան ուղևորների տվյալների հավաքագրման և մշակման ազգային համակարգ ստեղծելու համար։«Ակնկալում ենք համագործակցել ՄԱԿ-ի ահաբեկչության դեմ պայքարի գրասենյակի և ՄԱԿ-ի բոլոր համապատասխան մասնագիտացված գործակալությունների և գործընկեր կազմակերպությունների հետ՝ Հայաստանում ՈՒՆՏ/ՈՒԱԳ համակարգերի նեդրման համար», - նշեց Հայաստանի Արտաքին գործերի նախարարության միջազգային անվտանգության վարչության պետ Արման Հովհաննիսյանը։ «Աշխարհաքաղաքական լարվածության և անվտանգության ռիսկերի աճի ժամանակաշրջանում Հայաստանի՝ ուղևորների տվյալները հավաքելու, մշակելու և վերլուծելու կարողությունների բարելավումը ոչ միայն ժամանակին է, այլև կենսական։ Գտնվելով Եվրոպայի և Ասիայի միջև ռազմավարական խաչմերուկում՝ Հայաստանի նախաձեռնողական մոտեցումը սահմանային անվտանգության ճարտարապետության զարգացման հարցում կնպաստի տարածաշրջանային կայունությանը, համաշխարհային անվտանգությանը, ինչպես նաև քաղաքացիների ու այցելուների պաշտպանությանը։ Հայաստանի սահմանային անցակետերում մարդկային հոսքի աճը ցույց է տալիս, որ ՈՒՆՏ/ՈՒԱԳ համակարգերի ներդրումը ժամանակին է և կարևոր։ Ուստի՝ ցանկանում եմ շնորհակալություն հայտնել Արտաքին գործերի նախարարությանը և Ազգային անվտանգության ծառայությանը առաջնորդության համար, ինչպես նաև Մեծ Բրիտանիայի կառավարությանը՝ այս նախաձեռնությանը աջակցելու և մյուս բոլոր գործընկերներին», - նշել է ՄՄԿ Հայաստանի գրասենյակի ղեկավար Իլոնա Տեր Մինասյանը։ՄԱԿ-ի ահաբեկչության դեմ պայքարի գրասենյակի Հակաահաբեկչական ճանապարհորդական ծրագրի պատասխանատու Մոտազ Ալ-Ռաբաբահը ընդգծեց քննարկումների կարևորությունը և նշեց. «Համակարգերի ներդրումը կնշանավորի Հայաստանի սահմանային կառավարման հաջորդ կարևորագույն փուլը: Նախնական ռիսկերի գնահատմամբ՝ ՈՒՆՏ/ՈՒԱԳ շնորհիվ կհայտնաբերվեն բարձր ռիսկայնություն ունեցող ճանապարհորդները և կապահովվի միջազգային քաղաքացիական ավիացիայի ամբողջականությունը: Հակաահաբեկչական կոմիտեի գործադիր վարչությունը և Հակաահաբեկչական ճանապարհորդական ծրագիրը պատրաստ են ամրապնդել այս գործընկերությունը՝ առաջարկելով շարունակական ուղղորդում և աջակցություն Հայաստանի նպատակներին հասնելու համար»:  Հակաահաբեկչական ճանապարհորդական ծրագիրը կստեղծի համապարփակ ճանապարհային քարտեզ՝ առաջարկություններով, թե ինչպես իրականացնեն Հայաստանում փուլային ներդրումը: Ճանապարհային քարտեզի պաշտոնականացումից հետո ծրագիրը կաշխատի ազգային գործընկերների հետ՝ տեխնիկական աջակցություն ցուցաբերելու համար՝ բարելավելու Հայաստանի իրավական շրջանակը, գործառնական կարողությունները, աջակցելու տրանսպորտային ոլորտի ներգրավվածությանը և տեխնիկական ենթակառուցվածքները, ներառյալ ՄԱԿ-ի սեփականություն հանդիսացող «goTravel» ծրագրի ներդրումը: Այս լիարժեք աջակցությունը երկրին հնարավորություն կտա ավելի ամրապնդել ազգային անվտանգությունը, համապատասխանել միջազգային հակաահաբեկչական պարտավորություններին և արդիականացնել ներգաղթի և սահմանային կառավարման գործընթացները:Ահաբեկչության դեմ պայքարի ծրագրի շրջանակներում ՄԱԿ-ի ահաբեկչության դեմ պայքարի գրասենյակը և Միգրացիայի միջազգային կազմակերպությունը համատեղ աշխատում են անդամ պետությունների ՈՒՆՏ և ՈՒԱԳ կարողությունները զարգացնելու և ամրապնդելու ուղղությամբ: Սա ներառում է նաև ՄԱԿ-ի «goTravel» համակարգի ներդրման և ապահովելու ջանքերը: Այս նախաձեռնությունը սահմանը վերահսկող աշխատակիցներին կտրամադրի ուղևորների վերաբերյալ հարստացված տվյալներ՝ հնարավորություն տալով հեշտացնել  գործընթացը օրինական ճանապարհորդների համար և ավելի շատ ռեսուրսներ հատկացնել ազգային անվտանգությանը սպառնացող անձանց:ՄԱԿ-ի ահաբեկչության դեմ պայքարի ծրագրի մասին լրացուցիչ տեղեկության համար, անցե՛ք հղումով։ Մանրամասն տեղեկության համար՝ Նունե Ասատրյան, ՄՄԿ Հայաստան, Ծրագրի համակարգող, nasatryan@iom.intԱնտուան ​​Անդարի, Հաղորդակցության և հասարակայնության հետ կապերի պատասխանատու, antoine.andary@un.org