Վայրի հավաքչության կայուն գործելակերպերի ամրապնդում՝ կանանց գիտելիքների փոխանակման միջոցով

Այստեղ ներդաշնակորեն միահյուսվում են ավանդույթները, համայնքային կյանքն ու դիմակայունությունը, կյանքն ու անտառը սերտորեն փոխկապակցված են, իսկ բնությունը հանդիսանում է առօրյա կյանքի անբաժանելի մասը։ Վայրի խոտաբույսերն աճում են տների անմիջական հարևանությամբ, անտառային արահետների երկայնքով և բացատներում։ Շատերի համար, այդ թվում նաև Էլինա Բալասանյանի, ով Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանվելուց հետո 2023 թվականին հաստատվել է Լոռու մարզի Սարատովկա բնակավայրում, այս բույսերի հավաքումը վաղուց արդեն դուրս է եկել պարզապես սեզոնային ավանդույթի շրջանակներից։

Այն կարևոր նշանակություն ունի տնային տնտեսություններում՝ ինչպես սննդի ու բուսական թեյերի պատրաստման, այնպես էլ լրացուցիչ եկամուտ ապահովելու համար, թե՛ գյուղատնտեսական սեզոնի ընթացքում, և թե՛ դրանից դուրս։

Ինչպես իր համայնքի բազմաթիվ կանայք, Էլինան նույնպես դեռ վաղ տարիքից յուրացրել է խոտաբույսերի հավաքման հմտությունները։

Սարատովկայում վերաբնակվելուց հետո նա միացել է այն կանանց խմբին, ովքեր  զբաղվում էին մոտակա դաշտերից, արոտավայրերից և անտառներից ոչ փայտային անտառային արտադրանքի և ուտելի բույսերի հավաքչությամբ։ Այս խմբի կազմում ընդգրկված լինելը նպաստել է վայրի բուսական ռեսուրսների կայուն հավաքման և վերամշակման վերաբերյալ նրա հմտությունների բարելավմանը։

Վայրի հավաքչությունը դարձել էր առօրյա սովորություն։ Նա գիտեր, թե որ բույսերն են օգտակար և ինչպես, որտեղ և երբ դրանք հավաքել։ Սակայն այս գիտելիքները հիմնականում ձևավորվել էին ինքնուրույն դիտարկման հիման վրա, այլ ոչ թե համակարգված կամ ֆորմալ ուսուցման միջոցով։

Ինչպես շատ այլ վայրի բույսերի հավաքողներ, նա ևս նախկինում ուշադրություն չէր դարձնում բույսերի նմանություններին կամ անտառի վրա իր հավաքման ազդեցությանը։ Սակայն մի շարք ուսուցողական դասընթացներ էապես փոխեցին նրա ընկալումները՝ ձևափոխելով ինչպես անտառի, այնպես էլ այնտեղ իր կատարած դերի վերաբերյալ նրա մոտեցումը։  

Բեկումնային պահ

Էլինայի փորձառությունը սկսեց էապես փոխվել այն ժամանակ, երբ նա մասնակցեց ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպության (ՊԳԿ) և Բնության համաշխարհային հիմնադրամի  (WWF) կողմից «Հայաստանի անտառների դիմակայունություն» ծրագրի շրջանակներում կազմակերպված ուսուցողական դասընթացին, որին հաջորդեց գործնական ուսուցումը դաշտային պայմաններում։ Դասընթացը կենտրոնացած էր վայրի հավաքչության կայուն գործելակերպերի, կենսաբազմազանության պաշտպանության և վայրի խոտաբույսերի ու անտառային բույսերի նույնականացման վրա։

Մասնակիցներից շատերի, այդ թվում՝ Էլինայի համար, ուսուցողական դասընթացի ամենաարժեքավոր բաղադրիչը գործնական դաշտային աշխատանքն էր։

Դասընթացները սահմանափակված չէին միայն տեսական մասով։ Փոխարենը, դրանք անցկացվում էին դաշտային պայմաններում, որտեղ կանայք սովորում էին՝ անմիջականորեն դիտարկելով ու ուսումնասիրելով բույսերը։

Այս փորձառությունը նրանց հնարավորություն տվեց տարբերակել նմանատիպ խոտաբույսերը, ճանաչել անվտանգ տեսակները և խուսափել այն բույսերը հավաքելուց, որոնք վտանգավոր են օգտագործման համար։

Սա հենց այն պահն էր, երբ Էլինան հասկացավ, որ այն խոտաբույսը, որը նա հավաքել էր որպես երիցուկ իրականում նմանատիպ տեսակ է, որը անվտանգ չէ օգտագործման համար և կարող է առողջական խնդիրներ առաջացնել սխալ կիրառման դեպքում։

«Ես միշտ մտածել եմ, որ երիցուկ եմ հավաքում», - ասում է Էլինան: «Դասընթացի ընթացքում իմացա, որ այն ծաղիկը, որը հավաքում էի, իրականում այլ տեսակի խոտաբույս էր, որը միայն արտաքին տեսքով էր նման երիցուկին և այն չի կարելի օգտագործել: Սա ինձ շատ զարմացրեց և օգնեց գիտակցել, թե որքան կարևոր կարող է լինել ճիշտ տարբերակումը»:

Այս բացահայտումը բեկումնային էր։ Այն, ինչ նախկինում թվում էր պարզ սեզոնային աշխատանք, այժմ պահանջում էր ավելի մեծ ուշադրություն, խնամք և գիտելիքներ։ Էլինան սկսեց անտառին այլ կերպ վերաբերվել՝ այլևս ոչ թե որպես ծանոթ և կանխատեսելի տարածք, այլ որպես մի միջավայր, որը պահանջում էր գիտելիք ու հարգանք։

Վայրի հավաքչության մոտեցումների վերանայում

Դասընթացը նաև հնարավորություն տվեց Էլինային խորությամբ հասկանալու կայուն վայրի հավաքի կարևորությունը։ Դասընթացների ընթացքում ներկայացվեց, որ խոտաբույսերի հավաքման եղանակները կարող են անմիջական ազդեցություն ունենալ անտառային կենսաբազմազանության վրա։ Այն դեպքերում, երբ բույսերն արմատախիլ են արվում կամ հավաքվում են մինչև լիարժեք հասունանալը, դրանց վերականգնման հավանականությունը հաջորդ սեզոնին խիստ նվազում է։ Երկարաժամկետ հեռանկարում դա կարող է հանգեցնել անտառներում բույսերի քանակի կրճատմանը՝ դժվարացնելով համայնքների կողմից դրանց շարունակական հավաքումը։

Որոշ տեսակներ զգայուն են և կարևոր նշանակություն ունեն էկոհամակարգերի հավասարակշռության պահպանման համար։ Այդ բույսերի գերհավաքը կարող է հանգեցնել տվյալ տարածքից դրանց ամբողջական անհետացմանը՝ ունենալով բացասական հետևանքներ ինչպես կենսաբազմազանության, այնպես էլ այդ ռեսուրսներից կախված կենսամիջոցների համար։

Էլինան և մյուս մասնակիցները սովորեցին, թե ինչպես հավաքել խոտաբույսերը՝ առանց բույսերին վնաս հասցնելու։ Նա այժմ գիտի, թե երբ է բերքահավաքի ճիշտ ժամանակը,  ինչպես թողնել բույսի մի մասը չվնասված, որպեսզի այն կարողանա կրկին աճել։ Բացի այդ, դասընթացը հնարավորություն տվեց ձեռք բերել գործնական գիտելիքներ այն մասին, թե որ բույսերը պետք է հավաքվեն սահմանափակ քանակությամբ, և որոնք են առավել զգայուն և լրացուցիչ պաշտպանության կարիք ունեն։

Գիտելիքը վստահությունը վերածում է փոփոխության

Էլինայի համար այս ուսուցողական դասընթացների և դաշտային աշխատանքների ամենակարևոր արդյունքներից մեկը վստահության զգացողության ամրապնդումն էր։

Մինչ դասընթացին մասնակցելը՝ նա հաճախ հիմնվում էր այլոց փոխանցած տեղեկատվության վրա։ Այժմ նա կարողանում է տարբերակել նմանատիպ տեսակները և բացատրել դրանց տարբերություններն ուրիշներին։ Նա այժմ գիտակցում է կայուն բերքահավաքի կարևորությունը՝ ոչ միայն բնության պահպանության, այլև այդ բույսերն օգտագործող մարդկանց առողջության տեսանկյունից։

Դասընթացը նաև հնարավորություն ստեղծեց տարբեր համայնքների կանանց միջև կապ հաստատելու և փորձի փոխանակման համար։ Էլինան հանդիպեց այլ կանանց հետ, ովքեր տարիներ շարունակ զբաղվել էին խոտաբույսերի հավաքչությամբ։ Նրանց մի մասն արդեն իսկ մեծ փորձ ուներ, մինչդեռ մյուսները, ինչպես և Էլինան, վերջերս էին սկսել ավելին սովորել կայուն գործելակերպի մասին։ Փորձի փոխանակման արդյունքում նրանք սկսեցին աջակցել միմյանց և միասին ավելին սովորել։

Այսօր, երբ Էլինան գնում է անտառ, հաճախ կիսվում է իր ձեռք բերած գիտելիքներով գյուղի այլ կանանց հետ։ Նա բացատրում է, թե ինչպես տարբերակել խոտաբույսերը և ինչու է կարևոր դրանք ուշադիր հավաքել։ Այսպիսով, դասընթացի ընթացքում ձեռք բերված գիտելիքներն արդեն տարածվում են համայնքում։

Տեսանելի ազդեցություն համայնքի վրա

Էլինայի պատմությունը ցույց է տվեց, թե ինչպես կարող է շարունակական ուսուցումը հարստացնել ավանդական փորձն ու ամրապնդել առկա գիտելիքները։ Ծրագիրը չի փոխարինում տեղական գործելակերպերը, այլ լրացնում է դրանք՝ ներկայացնելով լրացուցիչ հմտություններ և գիտելիք։ Անվտանգ և վտանգավոր բույսերի տարբերակման, ինչպես նաև պատասխանատու բերքահավաքի հմտությունների ձեռքբերման շնորհիվ՝ Էլինայի նման կանայք կարողանում են կայացնել ավելի ճիշտ և իրազեկված որոշումներ, որոնք նպաստում են ինչպես իրենց կենսամիջոցների ապահովմանը, այնպես էլ անտառների պահպանությանը։

Այս ազդեցությունը չի սահմանափակվում մեկ անձով, այլ տարածվում է սահմաններից այն կողմ։ Քանի որ կանայք ամրապնդում են բույսերը տարբերակելու և դրանք  պատասխանատու կերպով հավաքելու իրենց կարողությունները, այս գիտելիքները փոխանցվում են ընտանիքների և համայնքների միջև։ Քայլ առ քայլ, սա նպաստում է անտառային ռեսուրսների արժեքի առավել խորը ընկալմանը և դրանց պահպանության կարևորության գիտակցմանը։

Էլինայի համար անտառը մնում է այն նույն վայրը, որը նա ճանաչում է դեռ մանկուց, սակայն փոխվել է նրա ընկալումը, այժմ նա ավելի ուշադիր է այն հարցում, թե ինչպես կարող են իր գործողությունները ազդել անտառի ապագայի վրա։

Նրա փորձը հստակ ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են ուսուցողական դասընթացները  հիմնվել առկա գիտելիքների վրա, ամրապնդել հմտությունները և նպաստել բնական ռեսուրսների կայուն օգտագործմանը։

Այսօր Էլինան շարունակում է քայլել Սարատովկա գյուղի շրջակայքի անտառային արահետներով՝ կիրառելով ինչպես նոր ձեռք բերած, այնպես էլ երկար տարիների ընթացքում ձևավորված իր գիտելիքները՝ նպաստելով, որ այս անտառները պահպանվեն և շարունակեն առողջ և կենսունակ մնալ ապագա սերունդների համար։